TÌM HIỂU VỀ LIỆU PHÁP NHẬN THỨC – HÀNH VI

Khái niệm CBT

Liệu pháp Nhận thức – Hành vi (Cognitive Behavioral Therapy – CBT) là một phương pháp trị liệu tâm lý có cấu trúc, định hướng mục tiêu và giới hạn thời gian, tập trung vào việc xác định và thay đổi các mô thức nhận thức sai lệch nhằm cải thiện cảm xúc và hành vi của cá nhân. CBT dựa trên giả định cốt lõi rằng suy nghĩ, cảm xúc và hành vi của cá nhân có mối liên hệ, trong đó các niềm tin và cách diễn giải sự kiện đóng vai trò trung gian trong việc hình thành phản ứng cảm xúc và hành vi (Beck, 2011).

Theo Beck (1976), những rối loạn cảm xúc như trầm cảm và lo âu không bắt nguồn trực tiếp từ sự kiện khách quan, mà từ cách cá nhân diễn giải sự kiện đó. Do vậy, mục tiêu trung tâm của CBT là giúp thân chủ nhận diện các “suy nghĩ tự động”, các “niềm tin trung gian” và “niềm tin cốt lõi” mang tính sai lệch hoặc phi lý. Từ đó tái cấu trúc nhận thức theo hướng thích nghi hơn.

Cơ sở lý thuyết của CBT

CBT được hình thành dựa trên sự kết hợp giữa Thuyết nhận thức của Aaron T.Beck; Thuyết hành vi; Mô hình xử lý thông tin trong tâm lý học nhận thức.

Mô hình nhận thức của Beck cho rằng cảm xúc tiêu cực phát sinh từ những sai lệch nhận thức như: khái quát hóa quá mức, tư duy tất cả hoặc không gì cả, suy luận tùy tiện, phóng đại – thu nhỏ (Beck, 1976; Beck, 2011).

Một mô hình cơ bản thường được sử dụng trong CBT là mô hình A-B-C, trong đó: A (Activating event): sự kiện kích hoạt; B (Beliefs): niềm tin/nhận thức về sự kiện; C (Consequences): hậu quả cảm xúc và hành vi. Mô hình này cho thấy niềm tin là yếu tố quyết định hệ quả cảm xúc và hành vi chứ không phải bản thân sự kiện (Ellis, 1994).

Các kỹ thuật chính trong CBT

• Kỹ thuật tái cấu trúc nhận thức (Cognitive restructuring): Giúp thân chủ nhận diện suy nghĩ tự động tiêu cực và đánh giá lại tính hợp lý của chúng thông qua bằng chứng thực tế (Beck, 2011).
• Thử nghiệm hành vi (Behavioral experiments): Thân chủ được khuyến khích thiết kế và thực hiện các trải nghiệm thực tế nhằm kiểm nghiệm tính chính xác của những niềm tin hoặc giả thuyết nhận thức mang tính sai lệch. Thông qua việc thu thập bằng chứng trực tiếp từ trải nghiệm cá nhân, thân chủ có thể điều chỉnh các diễn giải không phù hợp và phát triển các niềm tin mang tính thích nghi hơn (Beck, 2011; Bennett-Levy et al., 2015).
• Kích hoạt hành vi (Behavioral activation): Thường sử dụng trong điều trị trầm cảm nhằm gia tăng hành vi tích cực để cải thiện tâm trạng (Beck, 2011).
• Bài tập về nhà (Homework assignments): Là một thành phần trung tâm của CBT, nhằm giúp thân chủ thực hành và củng cố các kỹ năng nhận thức – hành vi trong bối cảnh đời sống hằng ngày giữa các phiên trị liệu (Beck, 2011). Việc thực hành ngoài phòng tham vấn cho phép thân chủ tăng cường khả năng tự theo dõi, tự đánh giá và điều chỉnh suy nghĩ cũng như hành vi của mình.

Hiệu quả thực nghiệm của CBT

CBT là một trong những phương pháp trị liệu có bằng chứng thực nghiệm mạnh mẽ nhất trong tâm lý học lâm sàng. Nghiên cứu tổng quan và phân tích gộp (meta-analysis) cho thấy CBT có hiệu quả cao trong điều trị: Rối loạn trầm cảm; Rối loạn lo âu; Rối loạn ám ảnh cưỡng chế; Rối loạn stress sau sang chấn; Rối loạn ăn uống.

Năm 2012, Hofmann và cộng sự thông qua phân tích tổng hợp 269 nghiên cứu đã kết luận rằng CBT có hiệu quả đáng kể đối với nhiều nhóm rối loạn tâm lý khác nhau, với kích thước hiệu ứng từ trung bình đến lớn (Hofmann và cộng sự, 2012).

Tài liệu tham khảo (APA 7th)

• Beck, A. T. (1976). Cognitive therapy and the emotional disorders. International Universities Press.
• Beck, J. S. (2011). Cognitive behavior therapy: Basics and beyond (2nd ed.). Guilford Press.
• Bennett-Levy, J., Butler, G., Fennell, M., Hackmann, A., Mueller, M., & Westbrook, D. (2015). Oxford guide to behavioural experiments in cognitive therapy. Oxford University Press.
• Ellis, A. (1994). Reason and emotion in psychotherapy (Revised and updated). Birch Lane.
• Hofmann, S. G., Asnaani, A., Vonk, I. J. J., Sawyer, A. T., & Fang, A. (2012). The efficacy of cognitive behavioral therapy: A review of meta-analyses. Cognitive Therapy and Research, 36(5), 427–440. https://doi.org/10.1007/s10608-012-9476-1
• Lê Thị Minh Tâm. (2023). Sách Tiếp Cận Trị Liệu Nhận Thức Hành Vi- Phối hợp giữa lý thuyết và thực hành, NXB Lao Động.